Leita
Sumarið 2003 hófust rannsóknir á fornleifum í landi Vatnsfjarðar við Ísafjarðardjúp. Eru þær liður í nýju samstarfi nokkurra aðila sem standa að félaginu Vestfirðir á miðöldum. Markmið þessa félags er að stuðla að nýjum rannsóknum á sögu og menningu Vestfjarða á miðöldum og að því standa Hugvísindastofnun HÍ, Fornleifastofnun Íslands, Atvinnuþróunarfélag Vestfirðinga, Byggðasafnið á Ísafirði, Fræðslumiðstöð Vestfjarða og Senter for studier i vikingtid og nordiske middelalder. Uppgröfturinn er styrktur af Alþingi og Fornleifasjóði.
Uppgröfturinn í Vatnsfirði fer fram á tveimur stöðum í túni bæjarins, á 19.-20. aldar minjum á gamla bæjarhólnum og á 10. aldar minjum norðarlega í túninu. Því má segja með sanni að 1000 ár skilji að rannsóknarsvæðin í Vatnsfirði. Eitt af markmiðum uppgraftarins er að kanna efnahagslegan og félagslegan grundvöll byggðarinnar allt frá víkingaöld og fram til 20. aldar, en talið er að Vatnsfjörður hafi átt sitt blómaskeið sem höfuðból á Vestfjörðum frá landnámi fram á 16. öld.
Þegar rannsóknir í Vatnsfirði hófust sumarið 2003 voru teknir könnunarskurðir sem m.a. leiddu í ljós að fornleifar í bæjarhól og túni eru vel varðveittar og ákjósanlegt rannsóknarefni. Norðarlega í túninu fundust leifar skála með langeld í miðju og var uppgröftur á þessum 10. aldar skála fyrstu minjarnar sem voru rannsakaðar. Eftir sjöunda uppgraftarsumarið (2009) er búið að grafa upp 7 hús á þessu svæði: Skálann (aðalíveruhúsið), smiðju og eldiviðargeymslu. Ekki er vitað um hlutverk allra húsanna en sennilega er þarna að finna bæði skemmur og verkstæði. Þá er verið að grafa upp skepnuhús sem hefur verið byggt ofan á jarðhús. Öll svæði á milli húsanna hafa einnig verið rannsökuð og þar fundust fimm eldstæði, þar af tvær stórar eldaholur sem hafa sennilega verið notaðar til hátíðarbrigða þegar þurfti að elda mikið magn í einu. Byggðin er frá 10. öld og hefur sú tímasetning verið staðfest með geislakolsmælingum á dýrabeinum og kolum úr gólfum húsanna. Þeir gripir sem hægt hefur verið að aldursgreina út frá gerðfræði (tísku og gerð) styðja aldursgreininguna. Nánast engin jarðvegsþykknun hefur átt sér stað og aðeins eru 15-20 sm niður á 1000 ára gamla veggi. Margir fallegir gripir hafa fundist við rannsóknina: gullnisti, glerperlur, beinprjónar og beltissprotar úr koparblöndu svo eitthvað sé nefnt.
Árið 2006 hófust fornleifarannsóknir á bæjarhól Vatnsfjarðar. Ljóst er að byggðin hefur í öndverðu verið færð sunnar í túnið, upp á náttúrulegan hjalla í landslaginu. Geislakolsaldursgreiningar úr móöskulögum í neðstu mannvistarleifum á bæjarhól gefa aldursgreiningar í kringum árið 1000. Þetta mynstur má víða sjá á íslenskum bújörðum; frumbýlingar settu sig niður á stað sem reynslan leiddi svo í ljós að voru ekki ákjósanlegir. Rannsóknirnar á bæjarhólnum hófust með því að grafa könnunarskurði í því augnamiði að kanna umfang bæjarhólsins og staðsetja rannsóknarsvæðið. Mannvistarleifar fundust á stóru svæði sem spannar um 90 metra í norður - suður og 60 metra í austur - vestur. Dýpt mannvistarleifanna virðist mest á háhólnum, um 1,4 metrar, en mannvistarlögin þynnast til suðurs, norðurs og austurs. Minjar þær sem nú eru til rannsóknar á bæjarhólnum eru frá því um og eftir 1884. Þegar séra Stefán Stephensen tók við Vatnsfirði, árið 1884, hóf hann þegar byggingu nýrra bæjarhúsa, á grunni eldri bæjar. Þessi bær Stefáns er yngsti torfbærinn á hólnum. Í bæjarhólum má vænta leifa margra eldri bæja sem byggðir hafa verið hver ofan í annan í aldanna rás. Á þann hátt myndast bæjarhólar, þeir hlaðast upp af aðfluttu grjóti, torfi og úrgangi frá mönnum og dýrum. Mikið magn gripa og beina hefur fundist við uppgröftinn, á sjötta þúsund, og spanna tímabilið frá 17. öld- 20. aldar.
Auk fornleifauppgraftar fara samhliða fram landsháttarannsóknir í Vatnsfirði. Landsháttafornleifafræði tekur ekki síst mið af því sem liggur utan uppgraftarsvæðisins, hvernig tengslum þess og umhverfisins er háttað. Hlutverk landsháttafornleifafræði í Vatnsfjarðarrannsóknum er að setja uppgreftina á víkingaaldarsvæðinu og á bæjarhólnum í samhengi við umhverfi sitt. Með fornleifauppgreftri er einblínt á það sem fór fram á bæjartorfunni, jafnvel innan eins húss, en með aðferðum landsháttafornleifafræði er tekist á við það sem gerðist utanhúss, handan túnsins heima, á milli bæja. Staðir þar sem ákveðin verk voru innt af hendi eru á sviði landsháttafornleifafræðinnar: þar sem menn beittu skepnum á sumrum eða vetrum, grófu eftir mó, skáru torf, lágu við í sjóbúðum eða útbjuggu refagildrur. Varðaðar leiðir lágu til og frá mörgum slíkum stöðum og hafa vörður og leiðir hlotið sérstaka athygli í landsháttarannsóknum í Vatnsfirði og nágrenni.