Miðaldir

Í miðaldaritum er frá því sagt að Ingólfur Arnarsson hafi fyrstur numið land á Íslandi og búið í Reykjavík. Heimildirnar, Íslendingabók frá fyrri hluta 12. aldar og Landnámabók sem er yngri, geta þess aðeins að bær Ingólfs hafi verið í Reykjavík en ekkert kemur fram um hvar nákvæmlega bær hans hafi staðið. Í Landnámabók er sagt frá því að öndvegissúlur Ingólfs hafi rekið á land við Arnarhól og hefur þess verið getið til að fyrsti bústaðurinn hafi verið þar. Á Arnarhóli var á seinni öldum samnefndur bær og getur þetta því vel staðist. Hinn möguleikinn sem helst hefur verið nefndur er að bær Ingólfs hafi verið við suðurenda Aðalstrætis, á tjarnarbakkanum, en Tjörnin náði þá mun lengra til norðurs en hún gerir nú. Á þeim slóðum stóð Reykajvíkurbærinn á seinni öldum og þar hafa fundist fornminjar sem staðfesta byggð á seinni hluta 9. aldar. Landnámabók getur þess einnig að öndvegissúlurnar sjáist "enn" í eldhúsi í Reykjavík". Þetta hefur verið ritað á 13. öld og virðist þá hafa staðið hús í Reykjavík sem menn töldu ævafornt.

Getið er um kirkju í Reykjavík í kirknatali Páls biskups frá því um 1200 en að öðru leyti kemur Reykjavík ekkert við sögur á miðöldum. Bærinn var þá hvorki stórbýli né höfðingjasetur að því er best verður séð. Þar bjuggu á seinni hluta miðalda velmegandi sjálfseignarbændur en árið 1616 eignaðist konungur jörðina og voru bændur þar eftir það leiguliðar. Konungur seldi jörðina hinu nýja fyrirtæki Skúla Magnússonar, Innréttingunum, árið 1752. Innréttingunum var ætlað að stuðla að umbótum og framförum í iðnaði, landbúnaði og fiskveiðum um allt landið. Þegar var hafist handa og byggðar ullarverksmiðjur í túni Reykjavíkurbæjarins og markar það upphaf Reykjavíkur sem þorps.

18. - 19. öld

Frá því á 16. öld a.m.k. hafði verið rekin verslun í Örfirisey en vegna vaxandi mikilvægis Reykjavíkur sem verksmiðjuþorps flutti kaupmaðurinn starfsemi sína til Reykjavíkur um 1780 og reisti verslunarhús sín við norðurenda Aðalstrætis, þar sem nú er Geysishúsið og Hlaðvarpinn. Reykjavík hlaut kaupstaðarréttindi 1786 og var þá þegar orðin helsti verslunarstaður landsins. 

Reykjavík árið 1787. Kaupstaðarlóðin er merkt gulum lit. Á stækkuðu myndinni sjást húsin í þorpinu. Aðeins ein gata, Aðalstræti, var í þorpinu og stóð kirkjan við suðurendann - þar sem nú er fógetagarðurinn. Sunnan við kirkjuna er þétt þyrping húsa við Tjarnarbakkann og mun það vera gamli Reykjavíkurbærinn sem notaður var sem íbúðarhúsnæði fyrir starfsfólk Innréttinganna. Hin eiginlegu Innréttingahús standa svo sitthvoru megin við Aðalstræti að sunnanverðu en verslunarhúsin eru við norðurenda götunnar á sjávarbakkanum.

Aðal verksmiðjuhús Innréttinganna var "H" laga bygging sem stóð þar sem nú eru lóðirnar Aðalstræti 14-16. Í húsinu var voðvefnaðarstofa en einnig íbúðir starfsmanna Innréttinganna. Þetta hús var byggt úr torfi og grjóti en hafði gafla úr timbri. Það brann aðfaranótt 26. mars 1764.

Byggingar Innréttinganna virðast hafa verið endurbyggðar strax eftir brunann og á lóðunum Aðalstræti 14-16 var byggt hús með svipaða lögun og forveri þess. Það var hinsvegar trégrindarhús með grágrýti í grindinni, klætt að utan með borðum.

Í nyrðri álmunni var spunastofan. Hún stóð til 1816 þegar Westy Petræus kaupmaður, sem hafði keypt húsið af þrotabúi Innréttinganna, lét rífa húsið. Tengibyggingin hverfur mun fyrr úr heimildum. Lóðin stóð auð til 1825 en þá var þar byggt íbúðarhús sem snéri langhlið út að Aðalstræti og gafli að Grjótagötu. 1854 var annað hús svipað að stærð byggt bakvið hitt og voru þau seinna sameinuð undir einu þaki. Það hús var rifið árið 1931 og hefur lóðin staðið auð síðan.

Syðri álma verksmiðjuhússins sem reist var eftir brunann 1764, lóskurðarstofan, var af sömu gerð og spunastofan norðan við. Lóskurðstofan var seld árið 1791 maddömu Margarethe Angel sem var þar með veitingarekstur og fékk verðlaun fyrir garðrækt í kringum húsið.

Reykjavík árið 1836 

Árið 1796 var húsið keypt af landsstjórninni og gert að landfógetabústað. Þrír landfógetar bjuggu þar til 1828. Eftir það gaf stjórnin Reykjavíkur- og Seltjarnarneshreppum húsið og átti þar að starfrækja fátækrahús en í stað þess var þar rekinn fyrsti barnaskóli í Reykjavík frá 1833 til 1848. Á fyrri hluta 19. aldar var húsinu gerbreytt nokkrum sinnum og virðist hafa verið endurbyggt að meira eða minna leyti. Það var t.d. um þriðjungi styttra 1833 en það hafði verið 1774. Á seinni hluta 19. aldar var húsið aftur notað til íbúðar og tók þá enn breytingum. 1874 hafði það t.d. náð upphaflegri lengd aftur. 1895 var húsið endurbyggt að mestu leyti frá grunni og bætt við það hæð. Fimm árum síðar var þriðju hæðinni bætt við og 1901 var reist viðbygging að norðan og húsið lengt til vesturs. Þar með fékk húsið það útlit sem það hélt allt til þess að það var tekið í sundur veturinn 2001. Til stendur að endurreisa húsið í þeiri mynd sem það hafði árið 1900.

Á hornlóðinni Aðalstræti 18 stóð Ullarstofa Innréttinganna. Það var torfhús með niðurgröfnu gólfi, sennilega reist eftir 1750. Húsið var selt og gekk kaupum og sölum til 1830, eða þar til Davíð Helgason pakkhúsmaður keypti það. Hann lét rífa gamla torfhúsið og reisti í staðinn lítið íbúðarhús úr timbri sem var kennt við hann og nefnt Davíðshús. Það var rifið um 1902 og var í staðinn reist stórt og skrautlegt þriggja hæða timburhús nefnt Uppsalir. Á efri hæðum voru íbúðir en á neðstu hæðinni veitingastaður. Húsið var rifið árið 1969 og hefur ekki verið byggt þar síðan.