samsetning kv.
[skilgr.] Það hvernig eitthvað er samsett, þ.e. úr hvað grunnefnum eða -einingum.
[skýr.] Í fornleifauppgrefti er samsetningu hvers lags lýst.
[enska] composition
samþjöppun kv.
[skilgr.] Það hversu samþjappað eða þétt í sér eitthvað er.
[skýr.] Í fornleifauppgrefti er samþjöppun sérhvers lags lýst.
[enska] compaction
sandsteinn kk.
[skilgr.] Setberg úr samanlímdum sandi, oft brúnleitt eða mórautt.
[skýr.] Sandstein var hægt að höggva og móta með verkfærum og því var hann býsna eftirsóttur og t.d. notaður í legsteina. Töluvert af sandsteini hefur fundist við uppgröft á Hólum í Hjaltadal en þar hefur hann verið notaður í eldhúsvegg.
sáfar hk.
[skilgr.] Reglulegur, oftast hringlaga niðurgröftur, far eftir sá (kerald).
[skýr.] Sáir hafa oftast verið niðurgrafnir, jafnvel gegnum eldri mannvistarlög. Í sáum voru geymd matvæli, t.d. skyr og súrmatur.
[enska] barrel pit
sel hk.
[skilgr.] Bústaður í úthögum eða inn til fjalla þar sem búsmali, aðallega málnytupeningur, var hafður á sumrum.
[skýr.] Tilgangur með selstöðu var margþættur: Að hlífa heimahögum við ágangi, nýta útbeit og slægjur og jafnvel eftirsókn í kjarnmeiri gróður. Sumstaðar hafa sel verið notuð sem beitarhús á vetrum.
[enska] shieling
sigti hk.
[skilgr.] Sigti er áhald með misþéttriðnu vírneti í botninn, notað til að skilja fíngert efni frá grófu eða til að finna gripi eða fundi í jarðvegi.
[enska] sieve
silfur hk.
[skilgr.] Mjúkur, gráhvítur góðmálmur, frumefni (Ag).
[skýr.] Silfur var eftirsótt og dýrmætt hráefni á víkingaöld og síðar, notað í skartgripi og skreyti og sem gjaldmiðill. Yfirleitt var harðari málmum blandað saman við silfur áður en smíðað var úr því eða því hellt í mót, en bræðslumark silfurs er rúmar 960°C. Sjá einnig gangsilfur, brotasilfur.
[enska] silver
sjóbúð kv.
[skilgr.] Búð eða hús þar sem vergögn eru geymd, yfirleitt þar sem er heimræði. [enska] store for fishing equipment
skel kv.
[skilgr.] Hart og kúpt ytra byrði á skelfiskum, gert úr kalki.
[skýr.] Skeljar voru til ýmissa hluta nytsamlegar. Hægt var að nota þær í stað spóna, börn léku sér með skeljar og dæmi var um að reiðtygi væru skreytt með skeljum. [enska] shell
skemma kv.
[skilgr.] Geymsluhús, meðal algengustu bæjarhúsa.
[skýr.] Í skemmum voru t.d. geymd reipi, reiðingar og amboð.
[enska] storage house
skífer
sjá flöguberg
skotbyrgi hk.
[skilgr.] Byrgi sem legið var í fyrir ref og e.t.v. öðrum vargi.
[skýr.] Skotbyrgi hafa oft verið hlaðin í námunda við greni. Þau eru yfirleitt rétt mátuleg fyrir einn mann að liggja í.
[enska] hunting shelter
skófla kv.
[sh.] reka
[skilgr.] Skófla er handverkfæri með frekar löngu skafti og flötum eða hvelfdum járnspaða á öðrum enda, notuð til moksturs eða til að stinga upp jarðveg.
[enska] shovel, spade
skurður kk.
[skilgr.] Skurður er orð yfir uppgraftarsvæði, helst lítið svæði þar sem lengdin er meiri en breiddin
[skýr.] Í fornleifafræði er þó tilhneiging til að nota orðið um uppgraftarsvæði, burtséð frá lögun þess eða stærð. Sjá einnig prufuskurður.
[enska] trench
smalabyrgi hk.
sjá smalakofi
smalakofi kk.
[sh.] smalabyrgi
[skilgr.] Lítill kofi, hlaðinn úr torfi eða grjóti af smala.
[skýr.] Smalar hlóðu oft slíka kofa til dægrastyttingar eða skýlis í hjásetu.
[enska] shepard shelter
smiðja kv.
[skilgr.] Hús þar sem járnsmíðar fóru fram.
[skýr.] Yfirleitt voru til smiðjur á hverjum bæ til að dengja ljái og smíða skeifur og fleira. Stundum er með smiðju átt við rauðasmiðju.
[enska] smithy
smíðagjall hk.
[skilgr.] Úrgangur sem til fellur þegar smíðað er úr járni. Í því eru ýmis efni sem hafa lægra bræðslumark en járn.
[skýr.] Smíðagjall er léttara og frauðkenndara en blástursgjall og finnst yfirleitt í minna magni.
[enska] smithing slag
snidda kv.
[skilgr.] Snidda er ákveðin tegund af torfhnaus sem stunginn var til að hlaða úr.
[skýr.] Snidda er fremur þunnur, ílangur og oft tígullaga torfhnaus. Hún mun mest hafa verið notuð í óvandaðri veggi, þök og túngarða.
[enska] diamond shaped turf
snið hk.
[sh.] prófíll
[skilgr.] Snið er lóðrétt hlið á skurði eða bálki í fornleifauppgrefti. Snið getur líka verið náttúrulegt, t.d. rofabakki.
[skýr.] Í sniði sést afstaða laga sem grafið hefur verið í gegnum. Snið eru því mikilvæg, t.d. þegar túlka á aldur mannvistarlaga með aðferðum gjóskulagafræði. Valin snið eru oft teiknuð og ljósmynduð.
[enska] section, profile
sniðteikning kv.
[skilgr.] Nákvæmur uppdráttur í kvarða af afstöðu laga í sniði.
[enska] section drawing
sofnhús hk.
[skilgr.] Hús þar sem korn var þurrkað með sérstökum ofni, sofni.
[skýr.] Sofnhús frá miðöldum fannst við fornleifauppgröft á Gröf í Öræfum skömmu fyrir miðja 20. öld.
[enska] kiln house
steinleir kk.
[skilgr.] Tegund af keramiki. Þegar steinleir er búinn til er leir brenndur við háan hita, yfirleitt hærri en 1200°C. Við þetta glerjast leirinn.
[enska] stoneware
steintegund kv.
[skilgr.] Kristallað fast frumefni eða efnasamband sem finnst sjálfstætt í náttúrunni, flokkað eftir efnasamsetningu og kristallagerð.
[enska] mineral
stekkur kk.
[skilgr.]Lítil rétt, oftast tvíhólfa, sem notuð var til að skilja sundur ær og lömb að næturlagi um stekkjartímann svo hægt væri að mjalta ærnar.
[enska] weaning fold
stoðarhola kv.
[skilgr.] Hola sem grafin hefur verið fyrir timburstoð í húsi.
[skýr.] Algengt er að stoðarholur séu grafnar upp í fornleifauppgröftum. Stöku sinnum sjást í þeim leifar timburstoða. Stundum eru stoðarsteinar ofan í stoðarholum.
[enska] posthole
strengur kk.
[skilgr.] Strengur er aflöng torfa sem þynnist út í aðra langhliðina, skorin til að hlaða úr.
[skýr.] Húsveggir gátu verið hlaðnir úr streng eingöngu eða í bland við annars konar torf, t.d. klömbruhnausa, eða grjót.
[enska] turf strip
stríðsminjar
sjá herminjar
stöðull kk.
[skilgr.] Staður, oft í túnjaðri, þar sem kvíær og kýr voru mjólkaðar útivið.
[skýr.] Stundum hafa verið kvíar á stöðlum en oftar þó engin mannvirki.
[enska] milking place
sumarfjós hk.
[skilgr.] Hús sem kýr voru hýstar í um nætur að sumarlagi í þeim tilgangi að safna mykju til áburðar.
[skýr.] Sumarfjós voru ekki endilega sérstakar byggingar heldur voru t.d. fjárhús eða önnur útihús notuð sem slík, sem annars stóðu ónotuð á sumrin.
[enska] summer byre
surtarbrandur kk.
[sh.] brúnkol, mókol
[skilgr.] Jarðlag sem myndast þar sem forn mólög lenda undir fargi yngri jarðlaga, t.d. setlaga eða hrauns. Þrýstingur og hiti valda því að mórinn kolast.
[skýr.] Surtarbrandur finnst helst í gömlum jarðlögum, a.m.k. 3 milljón ára. Hann er nokkuð algengur á Vest- og Austfjörðum. Surtarbrandur var sumstaðar nýttur sem eldsneyti. Hann þótti gefa góðan hita en óþægileg lykt var af reyknum. Surtarbrandur var unninn á nokkrum stöðum á Íslandi á árum fyrri heimstyrjaldarinnar, til dæmis í Bolungarvík, Botni í Súgandafirði, Tungubökkum á Tjörnesi og Jökulbotnum í Reyðarfirði. Þjóðtrú var tengd surtarbrandi, t.d. þótti hann duga vel gegn kveisu og verkjum.
[enska] lignite
svarðargröf kv.
sjá mógröf
svartaraf hk.
sjá tálgukol
sverð hk.
[skilgr.] Högg- og lagvopn, oftast tvíeggjað.
[skýr.] Sverð voru býsna algeng á víkingaöld en þó sjaldgæfari en t.d. spjót og axir. Víkingaaldarsverð eru oftast nálægt einum metra að lengd, oft með ríkulega skreyttum hjöltum.
[enska] sword
svæðisskráning kv.
[skilgr.] Fyrsta stig fornleifaskráningar, undirbúningur aðalskráningar.
[skýr.] Við svæðisskráningu er rituðum heimildum um fornleifar safnað.
[enska] regional survey
svörður kk.
sjá mór
sýni hk.
[skilgr.] Sýnishorn, hluti tekinn af stærri heild til að rannsaka frekar eðli og innihald.
[skýr.] Sýnataka er mjög algeng í fornleifauppgröftum og þjónar margvíslegum tilgangi.
[enska] sample
sæluhús kv.
[skilgr.] Hús gert sem afdrep fyrir ferðamenn, gangnamenn og aðra þá sem átt hafa erindi um óbyggðir.
[skýr.] Sæluhús voru iðulega hlaðin úr torfi og/eða grjóti og oft borghlaðin.
[enska] rest hut