Harris matrix
sjá flæðitafla
haugur kk.
[skilgr.] Legstaður heiðins manns sem einkennist af haugi, þ.e. jarðvegi eða grjóti sem hefur verið hrúgað eða hlaðið ofan á gröfina.
[skýr.] Í fornritum er oft talað um legstaði fornmanna sem hauga. Eiginlegir haugar sjást þó sjaldan á Íslandi. Því lagði Kristján Eldjárn til að hlutlausara orð væri notað: Kuml.
[enska] burial mound
heimagrafreitur
sjá grafreitur
herminjar kv.
[skilgr.] Allar minjar sem eru til vitnis um hersetu og -umsvif.
[skýr.] Á Íslandi eru flestar ef ekki allar herminjar frá því um og eftir síðari heimsstyrjöld, t.d. skotbyrgi, braggar, varðturnar, radarstöðvar og kamrar.
[enska] military remains
herslubyrgi
[skilgr.] Grjóthlaðið byrgi sem fiskur var hengdur upp í til þurrkunar.
[skýr.] Herslubyrgi voru gjarnan höfð með gisnum hleðslum, á hæðum eða öðrum stöðum þar sem vindur gat leikið um þau.
[enska] fish drying shed
herslugarður kk.
[skilgr.] Grjóthlaðinn garður til að þurrka fisk á.
[enska] fish drying fence
hestskónagli kk.
[skilgr.] Sérstök tegund nagla, notuð til að festa skeifu við hestshóf. [skýr.] Hestskónaglar voru slegnir í löð og hafðir með stórum, flötum haus, gagnstætt við hóffjaðrir.
[skýr.] Orðið var notað fram á 19. öld, mun lengur en hestskór.
hestskór kk.
[skilgr.] Gamalt orð yfir skeifu.
[skýr.] Hestskóa eða skúa er getið í Heiðarvíga sögu (um 1200) og í Morkinskinnu. Almennt er talið að hestskór eða skeifur hafi ekki tíðkast hér á landi á víkingaöld.
hestasteinn kk.
[skilgr.] Stór steinn til að tjóðra hesta við, yfirleitt heim við bæ.
[skýr.] Oftast hefur annaðhvort verið gert gat í gegnum steininn eða járnlykkja verið fest við hann svo þræða mætti taum í gegn.
[enska] horse stone, tethering stone
hesthús hk.
[skilgr.] Hús til að geyma hesta í.
[skýr.] Á Íslandi var algengt að hross gengju úti og yfirleitt aðeins reiðhestar hýstir. Niðurstöður f ornleifaskráningar sýna að hesthús voru oft í túnjöðrum eða sambyggð stærri útihúsum, t.d. fjárhúsum.
[enska] stable
heygarður kk.
[skilgr.] Staður þar sem hlaðið var um hey til geymslu, ýmist heim við bæ eða úti á engjum.
[skýr.] Á Suðurlandi höfðu menn oft heygarða í stað hlaðna allt fram til upphafs 20. aldar. Heygarðurinn var þá hluti af bæjarsamstæðunni, að húsabaki.
[enska] hay rick
heystæði hk.
[skilgr.] Staður þar sem heysátur voru látnar standa.
[skýr.] Oft hefur verið hlaðið undir sátur og sést þá tóft. Heystæði hafa oft verið á víðavangi, helst á þurrum blettum í námunda við engjar. Þar voru hey gjarnan sett upp og geymd til vetrar.
[enska] hay store
heytóft kv.
sjá tóft
hlaða kv.
[skilgr.] Hús sem hey er geymt í.
[enska] hay barn
hjólbörur kv.
[skilgr.] Handvagn til að flytja farm, t.d. jarðveg, með eitt hjól að framan og tvær höldur aftan úr.
[skýr.] Hjólbörur eru ómissandi í flestum fornleifauppgröftum, notaðar til að flytja lausan jarðveg og grjót út fyrir uppgraftarsvæðið.
[enska] wheelbarrow
hnit hk.
[skilgr.] Hnit eru tölur sem gefa upp nákvæma staðsetningu í fyrirfram gefnu hnitakerfi.
[skýr.] Hnit eru mæld út frá tveimur ásum, láréttum og lóðréttum sem oftast eru kallaðir x og y. Í þrívíðu hnitakerfi bætist við þriðji ásinn, z, sem táknar hæð. [enska] grid point, coordinate.
hnitakerfi hk.
[skilgr.] Kerfi lóðréttra og láréttra ása sem mynda rúðunet og notað er til að staðsetja ákveðna punkta.
[skýr.] Lengdar- og breiddargráður eru dæmi um hnitakerfi. Með hnitakerfi er uppgraftarsvæði oft skipt upp í einingar sem síðan eru notaðar til mælinga, bæði við gerð flatarteikninga og eins til að staðsetja fundi.
[enska] grid, coordinate system
hola kv.
[skilgr.] Hvers kyns niðurgröftur sem er minni en gryfja.
[skýr.] Hola getur t.d. verið stoðarhola. Þá finnast oft holur kringum eldstæði sem taldar eru eftir steikarteina eða umbúnað til að hengja upp potta. Í holum er oft fylling.
[enska] hole
hornbein hk.
[skilgr.] Horn sem vex út úr höfði dádýra, en til dádýrsættar teljast t.d. elgir og hreindýr.
[skýr.] Hornbein var dýrmætt hráefni á víkingaöld og notað í margs konar gripi, t.d. taflmenn og kamba.
[enska] antler
hrafntinna kv.
[skilgr.] Storknað og glerkennt gosberg sem myndast við snögga kælingu líparítkviku, t.d. á yfirborði hrauna. Oftast er hrafntinna biksvört.
[skýr.] Hrafntinna var talin geta valdið ósamlyndi hjóna. Ennfremur var hún talin hafa níu góðar náttúrur og níu vondar.
[enska] obsidian
hráefni hk.
[skilgr.] Hráefni er efni sem eitthvað annað er unnið úr, gripir, fatnaður eða matvæli. [skýr.] Hráefni getur t.d. verið óunnið hvalbein, kléberg eða mýrarauði. Ef hráefni finnst í töluverðu magni við uppgröft getur það verið vísbending um framleiðslu. [enska] raw material
hringamél hk.
[skilgr.] Hringamél eru mél sem hafa hringi við báða enda bitilsins, við munnvik hestsins. Í hringina festist síðan annars vegar höfuðleður beislisins, en það fer aftur fyrir eyru hestsins, og hins vegar taumur sem reiðmaðurinn notar til að stjórna hestinum.
[skýr.] Hringamél eru eina tegund méla sem fundist hafa í íslenskum kumlum. Síðar, þegar kemur fram á miðaldir, verða stangamél næstum einráð.
hringnæla kv.
[skilgr.] Hringnæla er sérstök tegund nælu sem algeng var á víkingaöld. Hringnælur eru samsettar úr hring og þorni og hefur þorninum (kk.) verið stungið gegnum klæði, líkt og tíðkast með nælur. Þar sem hlutarnir tveir mætast er liður. Hringurinn ATH tekur sjaldnast alveg saman, heldur er opinn á einum stað og endarnir venjulega skreyttir.
[skýr.] Hringnælur hafa fundist í tveimur kumlum hér á landi og einnig eru til lausfundnar hringnælur. Hringnælur hafa sérstöðu meðal skartgripa víkingaaldar, enda finnast þær oftast í kumlum karla.
[enska] penannular brooch
hringprjónn kk.
[skilgr.] Hringprjónn er skartgripur sem var algengur á víkingaöld. Hringprjónar eru mismunandi langir, yfirleitt úr bronsi. Þeir hafa haus á efri enda, gat er gegnum hann og hringur þar í. Neðri endinn er oddmjór.
[skýr.] Hringprjónar hafa líklega verið notaðir til að taka saman klæði, t.d. skikkju að framanverðu.
[enska] ringed pin
hrossgröf kv.
[skilgr.] Gröf þar sem hross hefur verið grafið.
[skýr.] Með hugtakinu er stundum átt við hrosskuml. Þó eru til hrossgrafir úr kristni, oft frá 19. og 20. öld, þar sem eftirlætisreiðhross hafa verið grafin, jafnvel með reiðtygjum og í einstaka tilfelli nálægt eigendum sínum.
[enska] horse grave
hrosskuml hk.
[skilgr.] Gröf hests sem heygður hefur verið með manni í heiðnum sið.
[skýr.] Oftast hafa hestar verið heygðir í gröf hins látna en þó hafa fundist sérstök hrosskuml skammt frá mannskumlum. Íslenskir kumlhestar hafa líklega oftast verið skornir á háls en þó er dæmi um að hross hafi verið lostið þungu höggi á ennið. [enska] pagan horse grave
hrun hk.
[skilgr.] Hrun er sá hluti mannvirkis sem hrunið hefur úr upprunalegum stað, t.d. vegg eða þaki.
[skýr.]Hrun getur verið hvort sem er torfhrun eða grjóthrun.
[enska] collapse
hrútakofi kv.
[skilgr.] Kofi sem hrútar voru geymdir í, aðskildir frá öðru fé.
[enska] ram shed
hundakofi kk.
[skilgr.] Hundakofi er byrgi eða hellir sem hundar voru hýstir inni í.
[skýr.] Hundakofar geta verið hlaðin byrgi, t.d. við sæluhús eða jafnvel hellar.
[enska] dog kennel
hvalbein hk.
[skilgr.] Bein úr hval.
[skýr.] Hvalbein var dýrmætt hráefni, einkum skíði, tennur og hryggjarliðir og notað í ýmsa gripi. Einnig eru dæmi um að hvalskíði hafi verið notuð sem hluti af stoðgrind eða þaksperrum í byggingar.
[enska] whale bone
hverfisteinn kk.
[skilgr.] Hverfisteinn er hringlaga brýnslusteinn sem er handsnúið lóðrétt, notaður til að brýna áhöld með egg.
[enska] grind stone
hæð
kv.
[skilgr.] Hæðarpunktur, hæð mæld á ákveðnum stað.
[skýr.] Hæðir eru oft teknar á lögum í fornleifauppgröftum til að auðveldara sé að endurgera uppgraftarsvæðið í þrívídd. Hæðir er hægt að mæla með hæðarmæli eða alstöð.
[enska] level, height, Z-coordinate
hæðarmælir kk.
[skilgr.] Tæki sem er notað til að mæla hæð á ákveðnum punkti.
[skýr.] Hæðarmælir er e.k. kíkir á þrífæti. Sá sem mælir miðar kíkinum lárétt á fyrirfram ákveðinn punkt þar sem maður hefur tekið sér stöðu með þartilgerða mælistiku sem haldið er lóðrétt á punktinum. Lesið er af stikunni gegnum kíkinn. Hæðarmælar eru oft notaðir í fornleifauppgröftum til að mæla hæðir á lögum. Í seinni tíð hafa alstöðvar víða leyst þá af hólmi.
[enska] automatic level; dumpy level
hænsnakofi kk.
[skilgr.] Kofi fyrir hænur.
[enska] chicken coop